كتابخانه
كتابخانه به مجموعهاي از اطلاعات و منابع و خدمات اطلاعاتي گفته ميشود كه توسط يك نهاد عمومي، خصوصي يا يك شخص نگهداري و اداره ميشود. از نگاه سنتي، كتابخانه به طور معمول به مجموعهاي از كتابها گفته ميشود.
تاريخچه كتاب و كتابخانه در عهد باستان
از خرابههاي شهرهاي باستاني سومريان چنين برميآيد كه سومريان در حدود ۲۷۰۰ سال بعد از ميلادمسيح كتابخانههاي شخصي، مذهبي و دولتي بر پا كرده بودند، مشهور است كه كتابخانه «تلو» مجموعهاي متجاوز از ۳۰۰۰۰ لوحه گلين داشته است، تمدن سومريان از ۳۵۰۰ سال پيش از ميلاد پا گرفت و در عهد طلايي «اور» شكوفا شد.
مورخان سومري ثبت تاريخ جاري و باز سازي داستان گذشته شان را آغاز كردند. كهنترين نظام نگارش شناخته شده «خط ميخي» است و اعتبار سومريها به سبب ابداع اين خط و خدمت بزرگ آنها به بشريت است.
براي نوشتن از قلم فلزي و تيزي (به شكل ميخ) استفاده ميكردند و بر موادي چون گل نرم، عاج يا چوب مينوشتند. براي اين منظور كاتباني تربيت شده وجود داشتند و پس از نوشتن گل نرم را ميپختند تا سخت شود قطعات گل پخته به صورت لوحه، نخستين كتابهايي است كه تا كنون كشف كردهاند. چون لوحههايي ابزار ثبت اطلاعات تجاري، آثار مذهبي شامل دعاها، مناسك، علائم جادويي، افسانههاي مقدس و حكايات و روايات قومي و ملي بودند.
مي بينيم كه براي اين لوحه ادبيات، انديشههاي اجتماعي، سياسي و فلسفي خود را حفظ كردهاند و در ميان مواد حفاري شده از خرابههاي شهرهاي باستاني سومري لوحههايي وجود دارد كه قطعات ادبي هزاران سال كهنتر از ايلياد در آنها نقش بسته است.
سومريان كهنترين ادبيات شناخته شده انسان را تدوين كردند(موكهر جي،۱۳۷۵،ص۸۱) از تمامي متوني كه بر گل يا مواد مناسب نگاشته است و تاكنون به دست آمده در ميابييم كه ۹۵ در صد اين متون به امر بازرگاني، اداري و حقوقي ارتباط دارند.
فرهنگ سومري براي مدتي بيش از ۱۵۰۰ سال يعني از نيمه هزاره چهارم تا آغاز هزاره دوم پيش از ميلاد بر سرزمين«رافدين» سيطره داشت. در ازاي اين تاريخ، نويسندگان سومري توانستند شمار بسياري از متون را در مو ضوعات مختلف و در نسخههاي متعدد به نگارش در آورند. برخي از افسانههاي رايج مانند داستان «دلاور ناكام گيلگمشن» در نسخهاي فراوان و روايتهاي گوناگون به جا مانده است .(استيويچ۱۳۷۳ص۲۶).
سومريان اين گل نوشتهها را در معابد يا كاخهاي سلطنتي يا مدارس حفظ ميكردند(همان ۱۳۷۳ص ۲۷) در حقيقت سومريان نخستين كساني بودند كه اين دستاوردها را به اين هدف روشن يعني حفظ آن براي نسلهاي آينده ثبت كردند. به عبارت ديگر سومريا ن كساني بودند كه به كتاب نقشي اختصاص دادند كه تا به امروز با آن در ارتباط است. بدين معنا كه دستاوردهاي فرهنگي و فناوري انسان را پاس دارد و پاسخگوي اهداف قانوني و آموزشي و ديگر نيازهاي روزانه او باشد. (همان۱۳۷۳،ص ۲۹).
پس از آشوريان به تمدن بابليان ميرسيم. بابليان نوشتن خط ميخي و همه دانشهاي رياضي و ستارهشناسي و غيره را از سومريان آموختند. كتابخانههايي در معابد و قصرها وجود داشتند و يكي از مهمترين و بهترين نمونههاي آنها كتابخانه «بورسيپا» بود كه يكي از شاخصترين كتابخانههاي عصر باستان بود. از مهمترين آثار باقيمانده از تمدن بابليان ميتوان «قانون حمورابي» را نام برد.(همان۱۳۷۳،ص۳۱،۳۰).
كتابخانههاي آشوريان
پادشاهي آشوريان همزمان با فرمانروايي بابليان بود. مشهور است كه كتابداري به منزله يك پيشه به آن دوران باز ميگردد. آشور بانيپال كه از سال ۶۲۶ تا ۶۶۸ پيش از ميلاد ميزيست، نخستين مفسر كار كتابداري در نظر گرفته ميشود وي در شهر نينوا كتابخانهاي بزرگ تأ سيس كرد و كاتباني را به كتابخانه بورسيپا گسيل داشت تا لوحههاي گلي را استنساخ و نوشتههاي موجود در آنجا به كتابخانه نينوا منتقل كنند.(يتز،۱۹۸۹ص۴).
«آشور بانيپال» را بايد به حق كتابدار پادشاه باستاني تاريخ تمدن ناميد. در تاريخ كتابخانه براي نخستين بار در كتابخانه نينوا به فهرست بر ميخوريم. لوحهها با نظمي منطقي بر حسب مو ضوع يا نوع مرتب شده و هر يك نشانه شناسايي داشت و سياهه محتوا هر اتاقك يا حجره كه بر سر در آن كنده كاري شده بود در فهرست نيز مندرج بود. كتابخانه آشور بانيپال در نينوا تصوير كم و بيش كاملي از رشد و پيشرفت نگارش و شكل و شيوه نگهداري ميراث انساني در فرهنگ سومري، بابلي و آشوري را طي ادوار آغاز تاريخ در اختيار ميگذارد.
«گيتز» در همين ارتباط اظهار ميدارد كه اگر سهم سومريان در تمدن بشر اختراع خط و نگارش و سهم بابليان قانون بود، عطيه آشوريان به آيندگان كتابخانه سازماندهي شده به شمار ميرود. پس از مرگ آشور بانيپال كتابخانه به حيات خود ادامه داد تا اينكه در سال۶۱۲ پيش از ميلاد (ميدي كيازاس) نينوا را تخريب كرد و پس از آن شهر تجديد بنا نشد. به همين دليل باستان شناسان توانستند باقيمانده كتابخانه آشوريان را به همان شكلي كه سربازان ميدي ترك كرده بودند كشف كنند. (استيويچ ۱۳۷۳ص ۴۲).
مصريان
تمدن باستان مصريان همزمان با تمدنهاي سومريان و بابلي و آشوريان شكوفا شد اما كار مصريان از نظر شكل كتاب و مواد نوشتني با آنها تفاوت بسيار داشت. ماده نوشتني آن برگ «پاپيروس» بود. از قلم مو مانندي به منزله ابزار نگارش استفاده ميشد و شكل كتاب آنها طومار پاپيروس نام داشت و نگارش آنها به خط تصويري (هيروگليف) انجام ميگرفت (موكهرجي ۱۳۷۵ص ۸۲).
مصريان خود كتاب را چنان بزرگ ميداشتند كه گويي آن را ميپرستيدند. براي مثال در يكي از متون ديدگاه ژرفي را پيرامون ارزش در سخن نگارش يافته ميخوانيم :«انسان ميميرد و جنازه او به خاك تبديل ميشود و همه همروزگاران او چهره در نقاب خاك ميكشند و اين كتاب است كه ياد او را از زباني به زبان ديگر انتقال ميدهد. نگارش سودمند تر از يك خانه ساخته شده با يك صومعه در غرب يا از يك قلعه شكست ناپذير يا يك بت در يك معبد است».(۱۳۷۳ص۵۳)
طومارهاي پاپيروس معمولاً در كوزه دهان گشاد (خم) گلي يا استوانههاي فلزي داراي نشانههاي شناسايي نگهداري ميشد. قديميترين كتاب مصري و مشهورترين كتاب عالم به نام «پاپيروس پرس» كه قبل از سال ۲۸۸۰ پيش از ميلاد به نگارش در آمد، اكنون در كتابخانه ملي پاريس نگهداري ميشود. (موكهرجي، ۱۳۷۵، ص۸۳).
در پرتو آب و هواي بسيار مناسب مصر، بسياري از طومارهاي پاپيروس بويژه در گورستانها و بقاياي معابد و حتي در خانههاي شخصي محفوظ مانده است. كتاب نگارش يافته به ورق پاپيروس در مصر شكل طومار داشت(استويچ ۱۳۷۳ ص۵۵).
به نظر ميرسد تنها نوشتههايي كه به تعداد فراوان در مصر استنساخ ميشد و به معرض فروش ميآمد مرده نامهها بود. مرده نامه عبارت بوده است از مجموعههايي با متون مختلف كه به سحر و جادو مربوط ميشد و از آنها انتظار ميرفته است كه آسايش مدفون را در گور تأمين نمايد. (همان،ص۵۵)
زيباترين نمونههاي اين مرده نامهها به نقاشيهاي رنگارنگي زينت يافته بود كه مناظري از زندگي انسان مدفون شده را در گور نشان ميداد. بسياري اوقات گفته ميشود كه اين مرده نامهها كهنترين نگاشتههاي مصور در جهان هستند. اين مرده نامهها از سوي كاهنان نوشته ميشد. آنها در نسخههايي كه براي فروش در بازار فراهم ميآوردند جايي را خالي ميگذاشتند تا در آن نام شخص درگذشته را بنويسد. نسبت مرده نامه به كل كتابها در مصر۹۵٪ بود.(همان ،ص۵۷) پادشاهي كهن مصراز3400تا2475ق.م بود.نوعي زبان مصريان باستان هيروگليف است.
ايرانيان
باهاما[1]، كتابخانههاي. باهاما دولتي مستقل در جنوبيترين كرانه ايالات متحده در اقيانوس اطلس است كه از 700 جزيره تشكيل شده و تنها 30 جزيره آن مسكوني است. جمعيت آن (طبق آمار سال 2000)، 307000 نفر، وسعت آن 13878 كيلومترمربع، و زبان رسمي آن انگليسي است.
كتابخانه ملي. باهاما طرح تأسيس كتابخانهاي را در نظر داشته كه تهيه فهرستگان ملي و كتابشناسي ملي، ارائه خدمات امانت ملي و بينالمللي، و گردآوري مجموعهاي غني از تاريخ بومي را عهدهدار شود. در دهه 1980 تدابيري جهت تأسيس كتابخانهاي براي واسپاري رسمي كليه انتشارات دولتي و ساير انتشارات كشور و آثاري كه حق نشر ميگيرند اتخاذ گرديد. اين كتابخانه در نظر دارد كه منابع و تجهيزات ديداري ـ شنيداري، نشريات ادواري، ميكروفرمها، و منابع ويژه كودكان را در حد بالايي فراهم آورد. انتظار ميرود كتابخانه ملي با حداقل 440000 جلد (يا دو جلد به ازاي هر نفر) گشايش يابد و در طول بيست سال افزايشي معادل 100000 جلد داشته باشد. موجودي آرشيوهاي ملي باهاما، در اواسط دهه 1980، جمعاً طولي معادل 2300 پا داشته و 21 نفر، از جمله 7 متخصص حرفهاي، در آنها اشتغال داشتهاند.
كتابخانههاي دانشگاهي. كتابخانه دانشكده باهاما، مهمترين كتابخانه دانشگاهي باهاماست. اين كتابخانه در سال 1975 با ادغام كتابخانه دانشكده تربيت معلم باهاما (كه اكنون تعطيل شده)، كتابخانه دانشكده فني، و كتابخانه دانشكده تربيت معلم سان سالوادور تأسيس گرديد. تعداد كل مجموعه آن 30000 جلد كتاب با سه مجموعه ويژه است و شامل آثار مربوط به باهاما، آثار افريقايي و هند شرقي، منابع درسي، و پاياننامههاي دانشجويان است.
كتابخانههاي عمومي. پنج كتابخانه عمومي در ناسائو و حدود 32 كتابخانه در جزاير ديگر (خارج از ناسائو) فعاليت دارند. كتابخانههاي عمومي كه بهعنوان واحدهايي مستقل، تحت نظر هيأت امناي خود خدمت ميكنند، بر اساس قانون كتابخانههاي عمومي ناسائو[1] (1847) و قانون كتابخانههاي عمومي برون جزيرهاي[2] (1909) تأسيس شدهاند. اين كتابخانهها از سال 1964 تحت نظارت وزارت آموزش و پرورش قرار گرفتهاند. در 1972، دولت باهاما كميتهاي را براي افزايش اعتبارات لازم جهت ايجاد خدمات كتابخانههاي عمومي منصوب كرد.
كتابخانههاي آموزشگاهي. بيشتر مدارس (دولتي و خصوصي) باهاما داراي كتابخانه هستند، اما اطلاعات و آمار تفصيلي مربوط به مجموعههاي آنها تا 1990، در دسترس نبوده است.
كتابخانههاي تخصصي. كتابخانه برون جزيرهاي رانفورلي[3]كه در سال 1954 در ناسائو تأسيس شد، شعبهاي از يك سازمان خيريه داوطلبانه است كه اداره مركزي آن در لندن واقع شده و در 63 كشور شعبه دارد. اين سازمان، كه داراي ماهيتي فرافرقهاي و فرانژادي است، در وحله اول، تأسيس كتابخانههاي آموزشگاهي را مدنظر دارد و كتابهاي ويژه كودكان و بزرگسالان را بهصورت بستههاي رايگان، براي معلمان ارشد جزاير باهاما ارسال ميكند تا بدينوسيله در اختيار مردم قرار گيرند. در طول 25 سال حدود 200000 جلد كتاب از اين طريق اهدا شده است. برخي ادارات دولتي، از جمله اداره آمار و مركز آموزش خدمات عمومي، كتابخانههايي داير كردهاند كه علاوه بر خدمت به اعضاي خود، خدمات عمومي نيز ارائه ميدهند.
منبع:
http://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87